Bệnh tan máu bẩm sinh: Điều cần biết để bảo vệ con yêu

Bệnh tan máu bẩm sinh: Điều cần biết để bảo vệ con yêu

Có lẽ bạn đang đọc những dòng này với nhiều lo lắng: một kết quả xét nghiệm có chữ “hồng cầu nhỏ”, một người thân từng phải truyền máu, hay đơn giản là bác sĩ vừa nhắc đến cụm từ bệnh tan máu bẩm sinh. Xin bạn hãy hít một hơi thật sâu. Đây là bệnh di truyền hoàn toàn có thể được hiểu rõ, phòng ngừa và quản lý nếu chúng ta có đủ thông tin và đồng hành cùng bác sĩ.

Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cùng bạn tìm hiểu bệnh tan máu bẩm sinh là gì, vì sao bệnh xảy ra, mức độ nguy hiểm, khả năng điều trị và những cách giúp các cặp vợ chồng chủ động phòng bệnh cho thế hệ sau. Mỗi thông tin đều được trình bày chậm rãi, dễ hiểu, vì chúng tôi biết hành trình làm cha mẹ vốn đã có quá nhiều điều phải lo.

bác sĩ Vương Vũ Việt Hà đang tư vấn về pesa/mesa cho cặp vợ chồng hiếm muộn
Hiểu đúng về bệnh tan máu bẩm sinh giúp các cặp đôi chủ động hơn khi chuẩn bị làm cha mẹ.

1. Bệnh tan máu bẩm sinh là gì?

Bệnh tan máu bẩm sinh là gì? Đây là tên gọi thường dùng trong cộng đồng cho nhóm bệnh huyết sắc tố di truyền, trong y khoa gọi là thalassemia. Người bệnh có đột biến ở gen tạo ra chuỗi globin, một thành phần quan trọng của huyết sắc tố (hemoglobin) trong hồng cầu. Vì huyết sắc tố tạo ra không bình thường, hồng cầu dễ bị vỡ và bị phá hủy sớm, dẫn đến tình trạng thiếu máu kéo dài.

Nếu bạn từng thắc mắc thalassemia là bệnh gì hay bệnh thalassemia là bệnh gì, câu trả lời ngắn gọn là: đó là một bệnh thiếu máu tan máu di truyền, cha mẹ truyền cho con qua gen, chứ không phải bệnh lây nhiễm. Bạn không thể “mắc” bệnh này từ người khác, và cũng không phải do chế độ ăn hay lối sống của mẹ trong thai kỳ.

Có hai nhóm thường gặp là alpha thalassemia và beta thalassemia, tùy chuỗi globin nào bị ảnh hưởng. Mức độ bệnh cũng rất khác nhau, từ người chỉ mang gen mà hầu như không có triệu chứng cho đến thể nặng cần truyền máu suốt đời.

2. Nguyên nhân và cách di truyền của bệnh thalassemia

Thalassemia là bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Nói đơn giản, mỗi người có hai bản sao của gen này, một từ bố và một từ mẹ. Người chỉ có một gen đột biến được gọi là người mang gen (thể nhẹ), thường khỏe mạnh. Chỉ khi nhận đủ hai gen đột biến, em bé mới có nguy cơ mắc thể trung bình hoặc nặng.

Sơ đồ di truyền bệnh thalassemia khi cả bố và mẹ cùng mang gen tan máu bẩm sinh
Khi cả hai vợ chồng cùng mang gen, mỗi lần mang thai có 25% nguy cơ con mắc thể nặng.

Khi cả bố và mẹ cùng mang gen

Đây là tình huống cần đặc biệt quan tâm. Với mỗi lần mang thai, các nguồn y khoa đều thống nhất mức xác suất như sau:

  • 25% con nhận cả hai gen bệnh và có nguy cơ mắc bệnh nặng.
  • 50% con mang một gen bệnh như bố mẹ, thường khỏe mạnh nhưng có thể truyền gen cho thế hệ sau.
  • 25% con hoàn toàn bình thường, không mang gen bệnh.

Khi chỉ một người mang gen

Nếu chỉ bố hoặc mẹ mang gen và người còn lại bình thường, con thường không mắc thể nặng, nhưng có thể trở thành người mang gen. Dù vậy, việc xét nghiệm cho cả hai vợ chồng vẫn được khuyến khích để có kết luận chắc chắn.

3. Bệnh tan máu bẩm sinh có nguy hiểm không?

Nhiều bạn hỏi: bệnh tan máu bẩm sinh có nguy hiểm không? Câu trả lời phụ thuộc vào thể bệnh. Chúng tôi xin chia sẻ trung thực nhưng nhẹ nhàng, vì hiểu rõ nỗi lo của bạn.

Bệnh tan máu bẩm sinh thể nhẹ

Tan máu bẩm sinh thể nhẹ (hay bệnh tan máu bẩm sinh thể nhẹ) là tình trạng người lành mang gen. Đa số không có triệu chứng, sinh hoạt, học tập, làm việc và sinh con như mọi người. Biểu hiện duy nhất có thể là thiếu máu nhẹ, hồng cầu nhỏ trên xét nghiệm máu, và có thể rõ hơn khi mang thai. Điều quan trọng là tình trạng này dễ bị nhầm với thiếu máu do thiếu sắt, nên đừng tự ý bổ sung sắt kéo dài khi chưa có chỉ định.

Thể trung bình và thể nặng

Với thể trung bình, triệu chứng thiếu máu xuất hiện muộn hơn và nhẹ hơn. Với thể nặng, trẻ thường biểu hiện từ những năm đầu đời: da xanh xao, mệt mỏi, chậm lớn, vàng da, gan lách to, biến dạng xương mặt. Người bệnh cần truyền máu định kỳ và có thể gặp biến chứng ứ sắt ở tim, gan, tuyến nội tiết nếu không thải sắt đều đặn.

Theo các thông tin từ ngành y tế, Việt Nam có khoảng 13 – 14% dân số mang gen bệnh, và hàng chục nghìn người bệnh thể nặng đang điều trị. Con số này không nhằm làm bạn sợ hãi, mà để nhắc rằng việc tầm soát là điều rất cần thiết và hoàn toàn bình thường.

4. Bệnh tan máu bẩm sinh có chữa được không?

Hơn 8000 trẻ sinh ra mắc bệnh lý di truyền Tan máu bẩm sinh (Thalassemia)
Truyền máu và thải sắt đều đặn giúp người bệnh thể nặng duy trì chất lượng sống.

Đây là câu hỏi đau đáu của nhiều gia đình: bệnh tan máu bẩm sinh có chữa được không, hay bệnh thalassemia có chữa được không? Hiện nay, ghép tế bào gốc tạo máu là phương pháp có khả năng chữa khỏi bệnh, nhưng cần tìm được người hiến phù hợp (thường là anh chị em ruột không mang bệnh), chi phí cao và có những rủi ro nhất định. Vì vậy chỉ một số trường hợp đủ điều kiện.

Với phần lớn người bệnh thể nặng, điều trị hỗ trợ là nền tảng:

  • Truyền máu định kỳ để duy trì huyết sắc tố ở mức an toàn.
  • Thuốc thải sắt để tránh ứ sắt ở tim, gan, tụy.
  • Cắt lách trong một số trường hợp lách to, cường lách.
  • Theo dõi tim, gan, nội tiết, xương thường xuyên.

Nhờ điều trị đều đặn, nhiều người bệnh có thể học tập, làm việc và có cuộc sống ổn định. Còn người mang gen thể nhẹ thường không cần điều trị đặc hiệu.

5. Dấu hiệu nhận biết bệnh tan máu bẩm sinh

Một số dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám sớm gồm: da xanh, niêm mạc nhợt, quấy khóc, bú kém, chậm lớn, bụng chướng do gan lách to, vàng da mắt, nước tiểu sẫm màu. Với người lớn, hãy lưu ý nếu bạn thường xuyên mệt mỏi, thiếu máu kéo dài dù đã bổ sung sắt, hoặc trong gia đình có người mắc thalassemia.

Chẩn đoán dựa trên công thức máu (chỉ số MCV, MCH thấp), điện di huyết sắc tố và khi cần, xét nghiệm gen. Bạn có thể xem thêm chi tiết ở bài viết về xét nghiệm tan máu bẩm sinh trên website của chúng tôi.

6. Phòng bệnh tan máu bẩm sinh trước khi mang thai

Các bước phòng bệnh tan máu bẩm sinh từ xét nghiệm tiền hôn nhân đến sàng lọc phôi
Phát hiện gen bệnh sớm là chìa khóa để sinh ra những em bé khỏe mạnh.

Tin vui là bệnh tan máu bẩm sinh có thể phòng ngừa nhờ phát hiện sớm người mang gen. Các bước thường được khuyến nghị:

  1. Khám sức khỏe tiền hôn nhân hoặc trước khi mang thai, kèm công thức máu và điện di huyết sắc tố cho cả hai vợ chồng.
  2. Tư vấn di truyền nếu cả hai cùng mang gen, để hiểu rõ nguy cơ và các lựa chọn.
  3. Chẩn đoán trước sinh (sinh thiết gai nhau, chọc ối) trong thai kỳ khi đã mang thai.
  4. Sàng lọc phôi (PGT-M) khi làm thụ tinh trong ống nghiệm, giúp chọn phôi không mang bệnh nặng để chuyển vào tử cung.

Với những cặp vợ chồng từng có con mắc bệnh hoặc đã biết cả hai cùng mang gen, sàng lọc phôi trước khi chuyển là một lựa chọn giúp giảm bớt nỗi lo trong suốt thai kỳ. Tại IVF Bưu Điện (tầng 2 Bệnh viện Bưu Điện, 49 Trần Điền, Phương Liệt, Hà Nội), bác sĩ sẽ lắng nghe câu chuyện riêng của bạn trước khi tư vấn hướng đi phù hợp.

7. Câu hỏi thường gặp về bệnh tan máu bẩm sinh

Tan máu bẩm sinh là bệnh di truyền hay lây nhiễm?

Đây là bệnh di truyền, không lây. Bệnh được truyền từ bố mẹ sang con qua gen, và không thể lây qua tiếp xúc, ăn uống hay đường hô hấp.

Người mang gen thể nhẹ có sinh con khỏe mạnh được không?

Hoàn toàn có thể. Điều cần làm là kiểm tra gen của người còn lại. Nếu chồng hoặc vợ không mang gen, con sẽ không mắc thể nặng. Nếu cả hai cùng mang gen, hãy gặp bác sĩ để được tư vấn di truyền sớm.

Có nên lo lắng khi chỉ số hồng cầu nhỏ?

Hồng cầu nhỏ có thể do thiếu sắt hoặc do mang gen thalassemia. Bạn nên làm thêm xét nghiệm ferritin và điện di huyết sắc tố để phân biệt, thay vì tự bổ sung sắt.

Lời khuyên của Ts.Bs Vương Vũ Việt Hà – Giám đốc IVF Bưu Điện

Bác sĩ Vương Vũ Việt Hà đang tư vấn cho cặp vợ chồng hiếm muộn về IUI

Bệnh tan máu bẩm sinh là một trong những bệnh di truyền phổ biến nhất ở Việt Nam, nhưng cũng là bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả. Điều quan trọng nhất là cặp đôi nên được xét nghiệm gen trước khi mang thai, thay vì chờ đến khi thai đã hình thành.

Nếu phát hiện cả hai cùng mang gen, xin bạn đừng hoang mang hay tự trách mình. Đây không phải lỗi của ai. Với sự hỗ trợ của tư vấn di truyền, chẩn đoán trước sinh và sàng lọc phôi, nhiều gia đình đã có thể đón những em bé khỏe mạnh. Hãy cùng bác sĩ chọn hướng đi phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình.

Kết luận

Hiểu rõ bệnh tan máu bẩm sinh là bước đầu tiên để bảo vệ con yêu. Người mang gen thể nhẹ có thể sống khỏe mạnh bình thường, còn người mắc thể nặng cần được điều trị suốt đời, nhưng bệnh hoàn toàn có thể được phòng ngừa nếu phát hiện gen bệnh từ sớm thông qua xét nghiệm, tư vấn di truyền và sàng lọc phôi.

Cần tư vấn hỗ trợ sinh sản?

Liên hệ Bác sĩ Vương Hà để được tư vấn và đặt lịch khám.

Đặt lịch khám