📑 Mục lục bài viết
- Beta thalassemia là gì?
- Beta thalassemia di truyền như thế nào?
- So sánh alpha thalassemia và beta thalassemia
- Vô sinh có di truyền không, và beta thalassemia có ảnh hưởng thế nào?
- Khi nào cần tầm soát beta thalassemia?
- Các lựa chọn cho cặp đôi mang gen beta thalassemia
- IVF kết hợp PGT-M cho cặp đôi mang gen beta thalassemia
- Chăm sóc sức khỏe khi mang gen beta thalassemia
- Câu hỏi thường gặp
- Lời kết
Khi nhận kết quả cho biết mình hoặc người bạn đời mang gen bệnh beta thalassemia, nhiều cặp vợ chồng cảm thấy lo lắng và hoang mang. Xin bạn yên tâm: beta thalassemia là bệnh di truyền đã được hiểu rõ, và hiện nay có những cách giúp các cặp đôi mang gen vẫn có thể sinh con khỏe mạnh. Bài viết này TS.BS Vương Vũ Việt Hà sẽ đồng hành cùng bạn, giải thích nhẹ nhàng nhưng chính xác, để bạn có thêm sự bình tĩnh khi đưa ra quyết định.

Beta thalassemia là gì?
Beta thalassemia là bệnh thiếu máu tan máu bẩm sinh do đột biến gen HBB, làm cơ thể tạo ra ít hoặc không tạo được chuỗi beta-globin, một thành phần của huyết sắc tố (hemoglobin) trong hồng cầu. Khi thiếu hemoglobin bình thường, hồng cầu dễ vỡ, người bệnh bị thiếu máu ở các mức độ khác nhau. Theo WHO, thalassemia là một trong những bệnh di truyền đơn gen phổ biến nhất thế giới, gặp nhiều ở khu vực Địa Trung Hải, Trung Đông, Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.
Mức độ beta thalassemia được chia thành ba nhóm chính:
- Người mang gen (thể ẩn, trait): chỉ có một gen đột biến, thường khỏe mạnh hoặc thiếu máu rất nhẹ, hay chỉ phát hiện tình cờ qua xét nghiệm máu;
- Thể trung gian: thiếu máu mức độ vừa, có thể cần truyền máu không thường xuyên;
- Thể nặng (thể Cooley): thiếu máu nặng ngay từ nhỏ, cần truyền máu định kỳ và thải sắt suốt đời.
Điều đáng nói là phần lớn người mang gen beta thalassemia không hề biết mình mang gen cho đến khi kiểm tra trước hôn nhân hoặc trước khi mang thai.
Beta thalassemia di truyền như thế nào?

Bệnh beta thalassemia di truyền theo kiểu gen lặn trên nhiễm sắc thể thường. Nghĩa là con chỉ mắc thể nặng khi nhận gen đột biến từ cả bố lẫn mẹ. Khi cả hai vợ chồng đều là người mang gen, mỗi lần mang thai đều có:
- 25% khả năng con hoàn toàn bình thường, không mang gen;
- 50% khả năng con là người mang gen giống bố mẹ, thường khỏe mạnh;
- 25% khả năng con mắc beta thalassemia thể nặng hoặc trung gian.
Tỷ lệ này lặp lại ở mỗi lần mang thai, không phụ thuộc vào lần trước. Nếu chỉ một người mang gen và người kia bình thường, con sẽ không mắc thể nặng, nhưng có 50% khả năng trở thành người mang gen. Đây là lý do tầm soát cho cả hai vợ chồng đều quan trọng. Bạn không có lỗi gì trong chuyện này; đây chỉ là sự tình cờ của di truyền.
So sánh alpha thalassemia và beta thalassemia

Nhiều người nhầm lẫn giữa hai nhóm bệnh. Alpha thalassemia do thiếu hụt các gen tạo chuỗi alpha-globin (gen HBA1 và HBA2 trên nhiễm sắc thể 16), trong khi beta thalassemia liên quan đến gen HBB trên nhiễm sắc thể 11. Cả hai đều di truyền lặn và đều gây thiếu máu tan máu, nhưng có khác biệt về cơ chế và mức độ nặng.
| Tiêu chí | Nội dung |
|---|---|
| Gen liên quan | Alpha thalassemia: HBA1/HBA2 (nhiễm sắc thể 16); beta thalassemia: HBB (nhiễm sắc thể 11). |
| Kiểu di truyền | Cả hai đều di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. |
| Thể nặng nhất | Alpha thalassemia: phù thai Hb Bart’s, thường nguy hiểm cho thai nhi; beta thalassemia: thể Cooley, cần truyền máu suốt đời. |
| Người mang gen | Thường khỏe mạnh hoặc thiếu máu nhẹ ở cả hai nhóm. |
| Cách xác định | Công thức máu, điện di huyết sắc tố và xét nghiệm gen. |
Điều quan trọng là một người có thể mang cả hai loại bất thường, vì vậy tầm soát chuyên sâu tại cơ sở có chuyên môn sẽ giúp xác định chính xác kiểu gen của từng người.
Vô sinh có di truyền không, và beta thalassemia có ảnh hưởng thế nào?
Đây là câu hỏi mà nhiều cặp đôi hiếm muộn đặt ra: vô sinh có di truyền không? Câu trả lời là không phải mọi trường hợp vô sinh đều do di truyền, nhưng một số nguyên nhân có yếu tố di truyền, ví dụ bất thường nhiễm sắc thể, vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y hoặc một số bệnh đơn gen. Người mang gen beta thalassemia thể ẩn thường vẫn có khả năng sinh sản bình thường và có thể mang thai tự nhiên.
Ở người mắc beta thalassemia thể nặng, tình trạng thừa sắt do truyền máu nhiều năm có thể ảnh hưởng đến tuyến yên và buồng trứng, gây chậm dậy thì hoặc rối loạn rụng trứng; nam giới có thể giảm chất lượng tinh trùng. Tuy nhiên, với điều trị thải sắt tốt và sự theo dõi của bác sĩ huyết học cùng chuyên gia hỗ trợ sinh sản, nhiều người vẫn có thể làm cha mẹ. Vì vậy, nếu đang hiếm muộn và có tiền sử gia đình mắc bệnh máu, bạn nên trao đổi sớm với bác sĩ.
Khi nào cần tầm soát beta thalassemia?
Bạn nên cân nhắc tầm soát beta thalassemia trong các trường hợp sau:
- Chuẩn bị kết hôn hoặc chuẩn bị mang thai, kể cả khi chưa có triệu chứng;
- Trong gia đình có người mắc thalassemia hoặc thiếu máu tan máu kéo dài;
- Công thức máu cho thấy thiếu máu hồng cầu nhỏ nhưng điều trị bổ sung sắt không cải thiện;
- Đã từng sinh con mắc bệnh hoặc có thai lưu, thai phù không rõ nguyên nhân;
- Thuộc nhóm dân tộc có tỷ lệ mang gen cao.
Quy trình thường bắt đầu bằng xét nghiệm công thức máu và điện di huyết sắc tố; nếu nghi ngờ, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm gen để xác định chính xác đột biến. Việc xét nghiệm cả hai vợ chồng cùng lúc giúp bác sĩ đánh giá đúng nguy cơ cho em bé.
Các lựa chọn cho cặp đôi mang gen beta thalassemia
Khi cả hai vợ chồng đều mang gen beta thalassemia, bạn có một số hướng đi, và mỗi hướng đều đáng được tôn trọng:
- Mang thai tự nhiên kèm chẩn đoán trước sinh: làm sinh thiết gai nhau (khoảng tuần 11–14) hoặc chọc ối (khoảng tuần 16–20) để kiểm tra gen thai nhi; nếu thai mắc thể nặng, cặp đôi sẽ cùng bác sĩ cân nhắc các bước tiếp theo, một quyết định rất khó khăn về mặt cảm xúc;
- Sử dụng trứng hoặc tinh trùng hiến: khi một người cân nhắc không truyền gen cho con;
- Xin con nuôi: lựa chọn nhân văn cho những ai muốn làm cha mẹ theo cách khác;
- IVF kết hợp PGT-M: chọn phôi không mắc bệnh thể nặng trước khi chuyển vào tử cung, giúp tránh phải đối mặt với quyết định chấm dứt thai kỳ.
IVF kết hợp PGT-M cho cặp đôi mang gen beta thalassemia

PGT-M (xét nghiệm di truyền tiền làm tổ cho bệnh đơn gen) là kỹ thuật được ứng dụng rộng rãi cho các cặp đôi mang gen beta thalassemia. Quy trình gồm các bước chính:
- Tư vấn di truyền: xác định đột biến cụ thể của cả hai vợ chồng để thiết kế đầu dò xét nghiệm phù hợp;
- Kích thích buồng trứng, chọc hút trứng và thụ tinh trong phòng thí nghiệm (IVF) để tạo phôi;
- Nuôi phôi đến giai đoạn phôi nang (ngày 5–6), sinh thiết vài tế bào lá nuôi;
- Phân tích gen: xác định phôi nào bình thường, phôi nào mang gen, phôi nào mắc bệnh;
- Chuyển phôi: chỉ chuyển phôi không mắc beta thalassemia thể nặng vào tử cung; phôi mang gen thường vẫn khỏe mạnh như bố mẹ.
PGT-M có độ chính xác cao nhưng không phải tuyệt đối, vì vậy sau khi có thai, bác sĩ vẫn có thể khuyến nghị chẩn đoán trước sinh để xác nhận. Kỹ thuật cũng không đảm bảo thành công làm mẹ ở mọi chu kỳ, tỷ lệ còn phụ thuộc tuổi mẹ, số lượng và chất lượng phôi. Bạn có thể tham khảo thêm về chi phí làm IVF và sàng lọc di truyền để chuẩn bị tốt hơn.
Chăm sóc sức khỏe khi mang gen beta thalassemia
Dù chỉ mang gen hay mắc bệnh, bạn cũng có thể chủ động chăm sóc sức khỏe để chuẩn bị mang thai tốt hơn:
- Khám huyết học định kỳ, theo dõi hemoglobin và ferritin;
- Không tự ý uống sắt khi chưa có chỉ định, vì thừa sắt có thể gây hại, đặc biệt với người mắc beta thalassemia thể trung gian và nặng;
- Bổ sung acid folic trước và trong thai kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ;
- Ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, hạn chế căng thẳng;
- Tiêm phòng đầy đủ và theo dõi nhiễm trùng, nhất là với người có tiền sử cắt lách.
Với phụ nữ mắc beta thalassemia thể trung gian hoặc nặng, thai kỳ cần được theo dõi chặt chẽ bởi đội ngũ gồm bác sĩ huyết học, sản khoa và hỗ trợ sinh sản để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.
Câu hỏi thường gặp
Người mang gen beta thalassemia có cần điều trị không?
Thường không cần điều trị, nhưng nên được theo dõi và tư vấn di truyền trước khi lập gia đình hoặc mang thai.
Chỉ một người mang gen thì con có bị bệnh không?
Con sẽ không mắc beta thalassemia thể nặng, nhưng có 50% khả năng là người mang gen beta thalassemia. Nên làm xét nghiệm cho cả hai vợ chồng.
Beta thalassemia có ảnh hưởng đến việc mang thai tự nhiên không?
Người mang gen beta thalassemia thể ẩn thường mang thai bình thường; nên khám tiền thai kỳ để được tư vấn.
Beta thalassemia có chữa khỏi được không?
Ghép tế bào gốc tạo máu có thể chữa khỏi ở một số trường hợp phù hợp, và các liệu pháp gen đang được nghiên cứu, tuy nhiên bạn cần trao đổi với bác sĩ huyết học để được tư vấn cụ thể.
Lời kết
Có gen beta thalassemia không đồng nghĩa với việc bạn không thể có một em bé khỏe mạnh. Việc tầm soát sớm, tư vấn di truyền và lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp bạn chủ động hơn rất nhiều. Hãy đến Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, tầng 2 Bệnh viện Bưu Điện, 49 Trần Điền, Phương Liệt, Hà Nội hoặc gọi hotline 1900 1897 để được lắng nghe và tư vấn riêng tư. Tham khảo thêm tại WHO.

💙 Lời khuyên của Ts.Bs Vương Vũ Việt Hà – Giám đốc IVF Bưu Điện
- Nếu bạn hoặc người bạn đời mang gen, xin đừng tự trách; đây là di truyền, không phải lỗi của ai.
- Hãy xét nghiệm cho cả hai vợ chồng trước khi mang thai để đánh giá đúng nguy cơ.
- Khi cả hai cùng mang gen beta thalassemia, IVF kết hợp PGT-M là lựa chọn giúp chọn phôi không mắc bệnh thể nặng.
- Không tự ý bổ sung sắt khi chưa có chỉ định, vì có thể gây thừa sắt.
- Hãy gặp bác sĩ tư vấn di truyền sớm để cùng xây dựng kế hoạch phù hợp với hoàn cảnh của bạn.